Vee helpt mensen in de Sahel het magere seizoen te overbruggen

De Sahel, ten zuiden van de Sahara, is een van de heetste en droogste gebieden op onze planeet. Er zijn maar twee seizoenen: een kort maar vrij intens regenseizoen tussen juni en september, gevolgd door een lang droog seizoen.

In Niger, dat voor een groot deel uit woestijn bestaat, varieert de jaarlijkse neerslag tussen 100 en 600 mm, afhankelijk van de regio (ter vergelijking: in België valt gemiddeld 900 mm neerslag). In het droge seizoen stijgt de gemiddelde temperatuur tot boven 40°C, waardoor er minder water beschikbaar is en de landbouw- en graasactiviteiten ernstig worden aangetast.

Wat zijn de gevolgen voor de plattelandsbevolking?

De water- en voedselschaarste is het grootst tussen het einde van het droge seizoen en het einde van het regenseizoen. Deze situatie heeft invloed op zowel de bevolking als het vee en staat bekend als de magere periode. Voor mensen die van de regenafhankelijke landbouw leven, is dit het kritieke moment waarop de reserves van de vorige oogst op zijn maar nieuwe gewassen nog niet klaar zijn om geoogst te worden. Het voedseltekort kan dan enkele weken of zelfs maanden aanhouden. In Niger is dat over het algemeen tussen mei en augustus.

Elk jaar brengt deze situatie de voedselzekerheid van de plattelandsbevolking ernstig in gevaar. In 2024 hadden ongeveer 3,4 miljoen mensen in Niger te kampen met ernstige voedselonzekerheid. Dit voedseltekort is rechtstreeks verantwoordelijk voor de stijgende ondervoedingscijfers, vooral onder de meest kwetsbaren, zoals kinderen en zwangere vrouwen. In 2023 had 47% van de kinderen jonger dan vijf jaar een groeiachterstand als gevolg van chronische ondervoeding.

Dit jaar werd het regenseizoen gekenmerkt door extreme weersomstandigheden. In verschillende regio’s van Niger en de Sahel veroorzaken plotse, hevige regens momenteel vreselijke overstromingen. De gevolgen zijn dramatisch: halverwege september waren er 332 menselijke slachtoffers en 19.274 verloren dieren, terwijl ongeveer 14.000 hectare aan velden en gewassen verwoest zijn. Daar komt nog de vernietiging van woningen en het verlies van voedselvoorraden bij, wat de kwetsbaarheid van de bevolking alleen maar vergroot.

Toegang tot natuurlijke hulpbronnen, een grote uitdaging

Hoewel voedseltekort de meest voor de hand liggende gevolg is van een tekort of overvloed aan regen, zijn er ook andere belangrijke kwesties verbonden aan het beheer van hulpbronnen, zoals water en graslanden. Waterbronnen (waterputten en rivieren) staan onder druk. Niet alleen de hoeveelheid beschikbaar water wordt beïnvloed, maar ook de kwaliteit ervan neemt af. Dit verhoogt het risico op door water overgebrachte ziekten, zoals diarree en cholera, en op uitdroging en hittegerelateerde gezondheidsproblemen.

De verstoring van de neerslag heeft ook gevolgen voor het milieu. Als het te weinig of te veel regent, gaan de weilanden erop achteruit en vormen ze niet langer een toereikende voedselbron voor de dieren. De zwakste dieren overleven dat niet, terwijl de andere minder productief worden en minder bestand zijn tegen ziekten. Deze druk op al erg beperkte hulpbronnen leidt tot conflicten tussen veehouders en landbouwers, die deze hulpbronnen moeten delen. Tegen deze achtergrond van een verzwakkende lokale economie, gekenmerkt door stijgende voedselprijzen en dalende landbouwinkomens, wordt een deel van de bevolking gedwongen om overlevingsstrategieën te hanteren. Het komt bijvoorbeeld vaak voor dat mensen zich in de schulden steken, hun producten en vee verkopen of op zoek gaan naar andere inkomstenbronnen, zoals het kappen en verkopen van hout.Deze activiteit draagt rechtstreeks bij aan de ontbossing en werkt woestijnvorming in de hand, waardoor de bodem steeds minder vruchtbaar wordt.

Vee is cruciaal om in de basisbehoeften van plattelandsbewoners te voorzien

Dieren spelen een cruciale rol tijdens het droge seizoen in Niger, vooral voor gezinnen die leven van de veehouderij. Koeien, geiten en kamelen leveren melk, een belangrijke bron van eiwitten en voedingsstoffen, die voor eigen consumptie dient. De verkoop van vee of bijproducten zoals melk, kaas, boter of dierenhuiden helpt om de inkomstenbronnen te diversifiëren. Dat geld wordt gebruikt om voedsel en andere essentiële zaken te kopen.

Op het platteland zijn dieren ook een vervoermiddel. Ze zijn essentieel voor het transport van water, hout en landbouwproducten over lange afstanden, vooral als waterbronnen ver weg zijn. Vee wordt ook ingezet in de landbouwproductie: het wordt gebruikt als arbeidskracht, vooral voor het ploegen van akkers, en de uitwerpselen worden gebruikt als natuurlijke meststof om de grond te verrijken voor toekomstige gewassen.

Dieren als sleutel tot solidariteit

Kuddes hebben ook een grote culturele en sociale waarde in de Sahel. In veel pastorale culturen is vee een symbool van rijkdom en een sociale marker. De kudde is het belangrijkste kapitaal en een vorm van spaargeld voor de veehouders, die de dieren verkopen om in hun levensonderhoud te voorzien. Ze spelen ook een belangrijke rol bij bruiloften en andere sociale en culturele evenementen, en zijn een integraal onderdeel van de gebruiken van solidariteit.

Het overleven van de kuddes is dan ook cruciaal voor verschillende coöperatieve strategieën waarmee men de uitdagingen van de schaarste aan middelen het hoofd biedt. Veehouders spreken onderling af hoe ze zullen rondtrekken: ze delen de graaslanden en waterpunten en stellen daarvoor schema’s op.

Wat doet Dierenartsen Zonder Grenzen om de bevolking te helpen?

Tijdens de magere periode bieden we voedselhulp aan de meest kwetsbare gezinnen. In geval van crisis door ernstige droogte of andere klimatologische schokken organiseert Dierenartsen Zonder Grenzen ook de uitdeling van contant geld, veevoeder en diergeneesmiddelen. Deze noodhulp voorkomt dat mensen hun toevlucht moeten nemen tot overlevingsstrategieën die nefast zijn op zowel korte als middellange termijn.

We helpen de lokale bevolking ook om hun agro-pastorale activiteiten te optimaliseren en waar mogelijk ondernemend te zijn via projecten die andere bronnen van inkomsten aanboren. Zo ondersteunen we jonge mensen die de pluimveehouderij, landbouw en de verwerking en verkoop van zuivel- en andere veeteeltproducten in willen.

Om het milieu te beschermen, ondersteunen we de gemeenschappen ook bij het duurzame beheer van natuurlijke hulpbronnen. We organiseren bijvoorbeeld opleidingen over droogtebestendige voedergewassen. In Niger hebben op onze 26 agro-pastorale ‘leervelden’ al 832 leerlingen kennisgemaakt met agro-ecologische technieken.

Via onze noodhulp en ontwikkelingsactiviteiten in Niger geven we de meest kwetsbare mensen de middelen om de magere periode op een waardige manier door te komen. En dat alles zonder hun vermogen aan te tasten om de milieu- en klimaatuitdagingen het hoofd te bieden.