Symposium "Bridging gaps with One Health: challenges and opportunities in the Global South"

De gezondheid van mens, dier en de omgeving waarin ze leven zijn onlosmakelijk met elkaar verweven. “One Health” is de multidisciplinaire benadering die gezondheidsaspecten van mens, dier en milieu samen vanuit verschillende invalshoeken onderzoekt.

Hoewel het concept alom erkend en theoretisch goed ontwikkeld is, is de praktische toepassing van One Health nog beperkt, vooral in regio’s in ontwikkeling en humanitaire settings in het Globale Zuiden. Toch houdt het een enorme belofte in voor het aanpakken van complexe gezondheidsproblemen, vooral in gemeenschappen waar vee van levensbelang is. Meer middelen zijn nodig om One Health voor iedereen werkelijkheid te laten worden.

Een geslaagd eerste symposium

Samen met drie gerenommeerde partners organiseerde Dierenartsen Zonder Grenzen op 27 juni een eerste symposium om meer uitleg te geven:

Katharina Kreppel, epidemiologe aan het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen, leidde de conferentie in met een presentatie die schetste wat het concept van One Health precies inhoudt.
Tine Huyse, onderzoekster bij de afdeling biologie van het Afrika Museum, vervolgde met een presentatie over het belang van de One Health-aanpak in de strijd tegen slakkenoverdraagbare ziekten zoals schistosomiasis.
Krizia Vieri, One Health adviseur bij Dokters van de Wereld België, met wie Dierenartsen Zonder Grenzen verschillende projecten uitvoert, legde het belang uit van het gemeenschapsperspectief in de praktische toepassingen van het concept.
Tot slot gaf onze algemeen directeur Joep van Mierlo een overzicht van het One Health-pilootproject dat Dierenartsen Zonder Grenzen samen met Dokters van de Wereld België en Action pour le Développement des Milieux Ruraux hebben ontwikkeld rond het Kahuzi-Biega Nationaal Park in Zuid-Kivu, DR Congo.

Een geslaagde eerste ervaring die we willen herhalen ter gelegenheid van ons 40-jarig bestaan in 2025.

One Health, een aanpak met lokale gemeenschappen aan het roer

Wat de One Health-aanpak onderscheidt van concepten als ‘planetaire gezondheid’ en ‘ecogezondheid’ is het principe dat de belanghebbenden centraal staan. One Health gaat verder dan samenwerking tussen sectoren en disciplines: alle lagen van de samenleving worden er actief bij betrokken, van lokale gemeenschappen tot politici op regionaal, nationaal en internationaal niveau. Een cruciale factor voor het welslagen van de One Health aanpak is het zorgvuldig luisteren naar lokale gemeenschappen, die vaak waardevolle ideeën, praktijken en oplossingen kunnen aandragen. Hoewel deze benadering vanuit de gemeenschap meer tijd en inspanning vraagt, is deze aanzienlijk duurzamer dan top-down methoden die meestal beperkingen opleggen. Helaas leidt het huidige beleid vaak tot financiering van snelle-reactieprogramma’s die voorbijgaan aan lokale culturele gebruiken en overtuigingen. Een door de gemeenschap geleide aanpak daarentegen maakt gebruik van een diepgaand netwerk van lokale maatschappelijke organisaties, bereikt zelfs de meest afgelegen gebieden en richt zich op het opbouwen van de capaciteiten van lokale gemeenschappen. Lokale ngo’s spelen hier een cruciale rol.

Uitdagingen en kansen, geïllustreerd door het geval van slakkenoverdraagbare ziekten

Een door de gemeenschap gedreven One Health-aanpak biedt mogelijkheden om het maatschappelijk middenveld en lokale ngo’s te integreren in het besluitvormingsproces voor ziektebestrijdingsprogramma’s. Als wij bijvoorbeeld kijken naar de aanpak van ziekten die door slakken worden overgedragen, dan zien we dat er op dit vlak al aanzienlijke vooruitgang is geboekt. Neem bijvoorbeeld schistosomiasis, een ziekte waarbij parasitaire wormen die door slakken worden overgedragen, zowel dieren als mensen treffen. Er bestaan goede behandelingen, maar een vaccin is er niet. In plaats van enkel in te zetten op het behandelen van de ziekte op grote schaal, bleek het echter succesvoller om een samenwerking aan te gaan met de lokale bevolking en in te zetten op slakkenbestrijding en bewustmaking over de gevaren van schistosomiasis, zoals het risico op onvruchtbaarheid. Dit heeft geleid tot belangrijke gedragsveranderingen, zoals verbeterde hygiënemaatregelen en het vermijden van besmet water.

Ook in de aanpak van milieuvraagstukken kunnen lokale bevolkingsgroepen een belangrijke rol spelen. Een goed voorbeeld is het Karibameer in Zimbabwe, waar nijlpaarden getroffen worden door parasitaire leverwormen. Invasieve waterhyacinten overwoekeren het meer en putten de voedingsstoffen en zuurstof uit, wat niet alleen desastreuze gevolgen heeft voor de flora en fauna, maar ook een ideale habitat voor slakken vormt. Dit heeft geleid tot een toename van een exotische slakkensoort die zich gemakkelijker laat besmetten met leverbot dan de inheemse soorten en dus gezondheidsrisico’s oplevert voor de nijlpaarden. Hier ligt een mooie kans voor het betrekken van de lokale bevolking in de bestrijding tegen de waterhyacinten, gezien deze planten uitstekend aangewend kunnen worden als veevoer en organische meststof, zoals reeds bewezen in Senegal.

In plaats van te investeren in kortstondige en van bovenaf opgelegde interventies, levert een door de gemeenschap geleide aanpak duurzamere oplossingen op. Daarnaast heeft het betrekken van lokale gemeenschappen door middel van citizen science initiatieven gezorgd voor een betere monitoring van slakkenpopulaties en het in kaart brengen van risicozones en risicovolle waterpraktijken. Hierdoor zijn lokale gemeenschappen steeds beter in staat zichzelf te beschermen tegen de risico’s van besmetting.

One Health in de praktijk

In Oost-Congo passen wij actief de One Health-aanpak toe om zoönotische ziekteuitbraken in en rond het Kahuzi-Biéga Nationaal Park te voorkomen. Dit gebied kent een hoog risico op overdracht van zoönosen, aangezien de lokale bevolking hier in nauw contact met dieren en de natuur leven. Omdat meer dan 75% van de bevolking onder de armoedegrens leeft, leggen velen zich noodgedwongen toe op illegale houtkap en stroperij om in hun levensonderhoud te voorzien. Hierdoor stellen ze zichzelf onbewust bloot aan ziekten met een epidemisch potentieel, zoals ebola en COVID-19.

Ons doel met het One Health-project is om besmettelijke ziekteuitbraken te voorkomen, vroegtijdig op te sporen en snel te beheersen. Hiertoe hebben we vier dierenartsenpraktijken opgezet in de nabijheid van het natuurpark en 172 dierenverzorgers opgeleid die verantwoordelijk zijn voor epidemiologische monitoring en bewustwording in hun gemeenschap. Met onze lokale partner, Action pour le Développement des Milieux Ruraux, werken we samen aan het herstel van het ecosysteem. Alle betrokken spelers worden ook samengebracht in overkoepelende overlegplatformen, waar artsen, dierenartsen en milieudeskundigen regelmatig uitwisselen en de basis vormen voor een geïntegreerd epidemiologisch bewakingssysteem.

Op initiatief van Dokters van de Wereld België, voeren we participatief actieonderzoek uit met de lokale gemeenschapsleiders uit 13 dorpen, de vertegenwoordigers van de autochtone bevolking, de politie, vertegenwoordigers van de landbouwsector, enz. Dit onderzoek heeft risicovolle praktijken geïdentificeerd, zoals de consumptie van rauw vlees en dode dieren, en het nauwe contact tussen vee en mensen. Op basis van deze bevindingen sensibiliseren we de gemeenschappen over de risico’s en stellen we samen een plan op met concrete en haalbare acties om risicovolle praktijken een halt toe te roepen en zo het ontstaan van zoönosen en milieuschade te voorkomen. Door in te zetten op een participatieve aanpak, hopen we de lokale bevolking zelf de controle te geven over hun eigen gezondheid, met respect voor hun culturele tradities en behoud van hun leefmilieu.

Dit project wordt uitgevoerd door Dierenartsen Zonder Grenzen, Dokters van de Wereld België en Action pour le Développement des Milieux Ruraux, drie ngo’s gespecialiseerd in de gezondheid van mens, dier en milieu.